De paradox van (extreem) leed

Toegegeven: er zijn leukere dingen om over te schrijven en te lezen. Maar hoe we het jaar begonnen zijn, lijkt niemand te sparen. Het nieuws over mensenhandel, extreem geweld richting kinderen, oorlog, de toenemende haat richting vrouwen… het voelt alsof onze wereld een kantelpunt nadert. Het is niet te rechtvaardigen. Toch geeft de Vedische kennis mij houvast, wat helpt op een neutrale middenlijn te blijven. Heb jij ook moeite met wat er om ons heen gebeurt? Dan is dit blog voor jou geschreven.

Eerst dit: het is heel normaal dat je zenuwstelsel dit niet goed kan verdragen

Ons brein is helemaal niet gemaakt om voortdurend geconfronteerd te worden met wereldwijd geweld. Nieuws, social media en het internet brengen het letterlijk je woonkamer en hoofd in, zonder dat je er iets aan kunt doen. Dat kan gevoelens geven zoals machteloosheid, walging, diepe boosheid, verlies van vertrouwen in de mensheid, angst voor veiligheid van kinderen en de wereld. Dat zijn gezonde reacties op een ongezonde realiteit. Je hoeft dat niet “(spiritueel) weg te poetsen”.

Maar ja, wat dan wel? Veel gevoelige en betrokken mensen krijgen een soort innerlijk conflict. Als ik me afsluit voelt dat kil of onverschillig. Als ik alles binnenlaat, word ik overspoeld en verlies ik draagkracht. Dat is een echte paradox, en daar worstelen óók spirituele tradities al eeuwen mee. Als je alle pijn van de wereld tegelijk probeert te voelen, raak je verlamd. Dat binnen de perken houden betekent niet dat je minder geeft om wat er gebeurt. Het betekent eerder dat je bepaalt wat je aankunt en daar naar handelt, zodat je overeind blijft staan. 

Arjuna in de Bhagavad Gita

In de Bhagavad Gita, de beroemde tekst (geliefd door niemand minder dan onder andere dr. Oppenheimer en Mahatma Gandhi), gaat de kern van het verhaal over iemand die instort onder de realiteit van geweld. Hoofdrolspeler Arjuna weigert te vechten omdat hij de gedachte dat er mensen gaan sterven niet kan verdragen. En het zijn voor hem ook niet zomaar mensen op het slagveld: familie, vrienden, leraren. Bijgestaan door Krishna (hier neergezet als een vertegenwoordiging van het alomvattende bewustzijn) krijgt hij van hem te horen dat hij als krijger gewoon zijn plicht moet vervullen. Ga het slagveld op, ga de strijd aan met deze oorlogzoekende mensen. Ook al zijn het je naasten.

Als beperkte toelichting op de volgende alinea: de Bhagavad Gita is geschreeven naar aanleiding van zogenaamd non-duaal gedachtegoed. Een belangrijk maar sterk versimpeld kenmerk daarvan is dat alles één bewustzijn is. En dat onze realiteit dus een illusie (maya) moet zijn, omdat er geen onderscheid bestaat tussen jou en het externe. Dat neemt alleen nog niet weg dat je in dit leven moét handelen, dus nuance en verdere verdieping is daarin onmisbaar.

Maar, terug naar het verhaal. Krishna zegt hier dus niet: “Het is allemaal maar een illusie, stel je niet aan.” Arjuna’s wanhoop wordt volledig serieus genomen. Hij trilt, kan zijn boog niet vasthouden, wil weg. De tekst begint dus met erkenning dat sommige situaties moreel verscheurend zijn en existentiële paniek oproepen die niet even “opgelost” kunnen worden met mooie ideeën. De Vedische wijsheid erkent dat het leven soms tragisch is. Niet alles kan harmonieus worden gemaakt. Maar niet handelen naar je ware aard is nooit de oplossing. En Arjuna is een krijger: strijden is wat hij doet. En de oorlog is gerechtvaardigd. Hij moet het aangaan.

Het derde pad

Als we het hebben over ware aard komen we uit bij een belangrijk Vedisch begrip: dharma, vaak verkeerd vertaald als “plicht”. Het is eigenlijk beter te omschrijven als handelen op een manier die het leven en (jouw persoonlijke) waarheid zo goed mogelijk beschermt, ook wanneer alles stuk lijkt. De Gita stelt een extreem moeilijke positie voor. Je kunt drie manieren hebben om met geweld en lijden om te gaan: 

1. Cynisme: “De wereld is verschrikkelijk, dus niks heeft zin.” 

2. Ontkenning/spirituele bypass: “Het is allemaal illusie.” 

3. Bewust blijven (en evt. handelen), zonder te verharden of je menselijkheid te verliezen. 

De Vedische wijsheid probeert vooral dat derde pad als uitgangspunt te nemen. Het idee van “blijven staan” betekent niet dat het je allemaal niks doet. Het kan overkomen alsof je altijd maar kalm en vredig moet blijven. Maar eigenlijk is innerlijke stabiliteit eerder: je laten raken, verdriet en afschuw toelaten, maar niet laten bepalen dat haat of wanhoop je handelen overneemt. Dat is een enorm smal en moeilijk evenwicht.

Hoe je je kracht behoud om iets goeds te doen

Bewustzijn is belangrijk. Maar, je bent niet moreel verplicht om alle gruwelijke details tot je te nemen om betrokken te zijn. Veel mensen denken onbewust: “Als ik wegkijk, laat ik slachtoffers in de steek.” Maar psychologisch en ook spiritueel is vaak het tegenovergestelde waar. Constante blootstelling aan extreme verhalen kan leiden tot compassion fatigue (uitputting van medeleven). Dan verlies je juist de kracht om iets goeds te doen, hoe klein dan ook.

In de Gita wordt Arjuna als strijder niet gevraagd om de hele wereld te redden. Hij wordt gevraagd: wat is jouw plek waar jij dharma (waarheid, bescherming) concreet kunt toepassen? In zijn geval in de rol van strijder. Het onrecht oplossen dat zich voor zijn neus plaatsvindt. Voor ons kan dat in de praktijk heel klein en dichtbij zijn. Bijvoorbeeld je kinderen opvoeden en begeleiden tot bewuste individuen, ethische keuzes maken, bewust kiezen hoe je met media omgaat en vooral hoe je menselijke warmte en aandacht levend houdt in een wereld die dat vaak verliest. Alles wat we doen heeft (energetisch) effect.

En soms is er ook geen oplossing, ook niet Vedisch

Licht en donker bestaan naast elkaar, dat maakt het leven. Het een voedt het ander. Idealiter zitten we allemaal in een soort Zwitserse zone, de neutrale middenlijn, en leven we in harmonie. Maar er bestaat zúlk extreem leed, wat we met ons menselijk verstand en gevoel niet kunnen snappen. Dit raakt diep, het snijdt. Dit wordt Vedisch dan ook gezien als een diepe verstoring van het universele evenwicht. De overtreffende trap van onwetendheid. Meer hoéft daar ook niet over gezegd te worden, want woorden schieten altijd tekort. Zolang de oplossing niet voorhanden is, is het wel goed mogelijk om te oefenen om hier mee om te gaan.

• Getuige-bewustzijn (shakshi): het enige wat we altijd kunnen doen, is ons er bewust van zijn, en vervolgens ons best doen om zelf niet verder bij te dragen aan de verstoring van het evenwicht. 
• Compassie als discipline: niet als de bekende emotie die vanzelf opkomt, maar als bewuste keuze om niet te ontmenselijken. Ook wanneer de wereld dat constant doet. Dit is moeilijker dan je denkt, omdat je snel afgestompt raakt. Denk er eens over na hoe je dat kunt voorkomen. Dat kan al zoiets kleins zijn door er geen grapjes over te maken.
• Handelen zonder garantie op succes: de Gita zegt nadrukkelijk dat je recht hebt op handelen, nooit op de uitkomst. Doen wat juist voelt, ook wanneer machteloosheid blijft en er geen directe oplossing zichtbaar is.